تاریخچه فعالیت
Iranian Midwifery Scientific Association
از سرآغاز آموزش نوین مامایی در ایران تا شکل‌گیری یک نهاد علمی–تخصصی ملی
۱. مقدمه
مامایی یکی از کهن‌ترین و در عین حال یکی از نخستین حرفه‌های پزشکی نوین ایران است که از دوران قاجار تا امروز، هم در قالب یک رشته دانشگاهی و هم در قالب یک حرفه سازمان یافته، مسیر تحول قابل توجهی را طی کرده است. انجمن علمی مامایی ایران، به عنوان نهاد علمی-تخصصی نماینده این حرفه، ریشه در یکی از نخستین تشکل‌های علمیِ غیردانشگاهی کشور دارد و تاریخچه آن با تاریخچه شکل‌گیری آموزش رسمی مامایی در ایران گره خورده است.
۲. سرآغاز آموزش نوین مامایی در ایران (پیش از شکل‌گیری انجمن)
پیش از شکل‌گیری هر نهاد صنفی یا علمی، آموزش مامایی در ایران به شکلی نوین و سازمان‌یافته آغاز شده بود. در سال ۱۲۹۸ هجری شمسی، به دستور نصیرالدوله، وزیر فرهنگ وقت، “مدرسه فرانکو پرشین”به دارالمعلمات تبدیل شد و مقرر گردید ده تن از شاگردان این مدرسه، هفته‌ای سه روز در بیمارستان زنان تهران به یادگیری مامایی و درمان امراض زنان بپردازند. این اقدام را می‌توان نخستین پایه آموزش علمی مامایی در ایران دانست.
در ادامه این مسیر، “مدرسه مامایی” در بیمارستان زنان تهران شکل گرفت که دوره تحصیل آن حدود سه سال بود و پذیرش دانش‌آموزان منوط به داشتن گواهی‌نامه شش‌ساله ابتدایی و آشنایی با زبان فرانسه بود؛ بیشتر شاگردان و فارغ‌التحصیلان دارالمعلمات در این مدرسه ادامه تحصیل می‌دادند. با ورود پزشکان متخصص زنان و زایمان از سایر کشورها و همراهی افرادی چون دکتر صالح، بختیار و مصدق، در سال ۱۳۰۸ نخستین آموزشگاه عالی مامایی ایران آغاز به کار کرد.
۳. شکل‌گیری نخستین تشکل‌های علمی و صنفی مامایی (دهه‌های ۱۳۱۰ تا ۱۳۴۰)
تاریخچه شکل‌گیری انجمن‌های علمی به معنای امروزی در ایران، با تأسیس “جمعیت فیزیک و شیمی ایران” در سال ۱۳۱۰ هجری شمسی آغاز شد؛ هرچند این نخستین تجربه به دلیل نبود ارتباط منسجم میان اعضا دیری نپایید. اما این جریان، الگویی برای شکل‌گیری تشکل‌های مشابه در سایر حرفه‌ها فراهم کرد. بر همین اساس، حدود سال ۱۳۲۰ هجری شمسی، همزمان با “کانون مهندسین ایران” و “مجمع وکلای دادگستری”،”انجمن مامایی ایران” نیز فعالیت خود را آغاز کرد. این رویداد از دو جهت حائز اهمیت است: نخست آنکه انجمن مامایی ایران یکی از معدود تشکل‌های علمی-صنفی غیر پزشکی-عمومیِ فعال در دهه ۱۳۲۰ بود، و دوم آنکه به گواه اسناد موجود، این انجمن نخستین نهاد رسمی حوزه سلامت مادر و نوزاد در تاریخ معاصر ایران به شمار می‌رود که پیش از خودِ “انجمن پزشکی” (که در دهه ۱۳۳۰ فعالیتش را آغاز کرد( شکل گرفته بود.
در دهه‌های بعد، در کنار “انجمن مامایی ایران”، تشکل‌های صنفی موازی دیگری نیز با عناوینی چون “سندیکای مامایی” و “جمعیت ماماها” فعالیت می‌کردند. این تشکل‌ها بعدها، در سال‌های ۱۳۳۵ تا ۱۳۵۸، در کنار “کانون همکاری ماماها” – که اعضای آن را عمدتاً پرستار-ماماها تشکیل می‌دادند – در یکدیگر ادغام شدند و “انجمن ماماهای ایران” را پدید آوردند. این فرایند ادغام، نشان‌دهنده گرایش طبیعی حرفه مامایی در ایران به سمت یکپارچه‌سازی نمایندگی صنفی و علمی خود در قالب یک نهاد واحد بوده است، روندی که در گزارش‌های سیاستی مربوط به کارکرد انجمن‌های علمی نیز به عنوان یکی از الگوهای رایج تقویت تشکل‌های حرفه‌ای شناخته می‌شود.
۴. آموزش مامایی در دوران گذار و بازسازماندهی نهادی(۱۳۳۵ تا ۱۳۷۰)
در فاصله سال‌های ۱۳۳۵ تا ۱۳۵۸، برنامه آموزشی آموزشگاه مامایی به یک دوره یک‌ونیم‌ساله پرستاری و مامایی ویژه دارندگان مدرک لیسانس پرستاری تبدیل شد. با وقوع انقلاب فرهنگی و تعطیلی سه‌ساله دانشگاه‌ها، فعالیت آموزشی این رشته نیز متوقف گردید؛ اما از سال ۱۳۶۲، آموزشگاه با عنوان “مدرسه عالی مامایی” دوباره فعالیت خود را آغاز کرد.
نقطه عطف دیگری در سال ۱۳۶۵ رخ داد: با انتقال آموزش گروه‌های پزشکی از حیطه آموزش عالی(وزارت علوم) به وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، “دانشکده‌های پرستاری و مامایی” در دانشگاه‌های علوم پزشکی کشور – از جمله دانشگاه علوم پزشکی تهران – تأسیس شد و رشته مامایی به عنوان یک رشته دانشگاهی مستقل در قالب نظام جدید آموزش پزشکی کشور تثبیت شد.
در سال ۱۳۷۰، بر پایه مصوبه شماره ۲۶۲ شورای عالی انقلاب فرهنگی، صدور و تمدید مجوز تأسیس انجمن‌های علمی و نظارت بر عملکرد آن‌ها به‌طور رسمی میان سه وزارتخانه – علوم، تحقیقات و فناوری؛ بهداشت، درمان و آموزش پزشکی؛ و فرهنگ و ارشاد اسلامی – تقسیم شد. از این پس، صدور مجوز تأسیس انجمن‌های علمی گروه پزشکی، از جمله انجمن‌های تخصصی مامایی، رسماً بر عهده وزارت بهداشت قرار گرفت و این انجمن‌ها زیر نظر کمیسیونی در همان وزارتخانه به فعالیت خود ادامه دادند.
۵. استقلال اداره مامایی و تثبیت جایگاه حرفه‌ای(۱۳۷۴)
سال ۱۳۷۴ از نقاط عطف مهم در تاریخ سازمانی حرفه مامایی در ایران است: در این سال، “اداره مامایی” از دفتر پرستاری مستقل و ساماندهی شد. از جمله دستاوردهای مهم این اداره می‌توان به ثبت رسمی ۱۵ اردیبهشت(برابر با ۵ می، مطابق با نام‌گذاری جهانی کنفدراسیون بین‌المللی مامایی) به عنوان “روز جهانی ماما” در تقویم رسمی کشور، تدوین شرح وظایف کارشناسان و کارشناسان ارشد مامایی، و پیگیری مؤثر برای عضویت نیروهای واجد شرایط این رشته در سازمان نظام پزشکی کشور اشاره کرد. این اقدامات، زمینه نهادی لازم برای فعالیت هرچه مؤثرتر انجمن‌های علمی تخصصی مامایی در دهه‌های بعد را فراهم آورد.
۶. شکل‌گیری و تثبیت انجمن علمی مامایی ایران در قالب امروزی
اولین مجمع عمومی انجمن در شهریور۱۳۸۱ شکل گرفت و اولین هیئت مدیره انجمن انتخاب شد و هیئت مدیره به اتفاق آرا نجمه تهرانیان که همزمان رئیس جمعیت مامایی ایران را نیز به عهده داشت به عنوان رئیس انجمن و دکتر ناهید خداکرمی دبیر و خانم فاطمه ناهیدی بعنوان خزانه دار انجمن انتخاب شدند و دفتر انجمن در سازمان نظام پزشکی واقع در خیابان طالقانی (تخت جمشید سابق) خیابان سرپرست مستقر شد. هیئت موسس انجمن از اعضای هیات علمی دانشگاه‌ها شامل :طاهره میرمولایی(عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران، نجمه تهرانیان عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس ، شهلا خسروی عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران و فاطمه ناهیدی (عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی)بودند.
انجمن علمی مامایی ایران در ساختار حقوقی کنونی خود، با نام ثبتی “ انجمن علمی مامایی ایران” با شناسه ملی ۱۰۱۰۰۵۷۶۷۰۶و شماره ثبت ۱۵۶۸۸ و تاریخ تاسیس ۲۹/۵/۱۳۸۲(ثبت در تاریخ ۴/۶/۱۳۸۲) به عنوان یک موسسه غیر تجاری، در اداره ثبت شرکت ها و موسسات غیرتجاری تهران، به عنوان یکی از انجمن‌های علمی بین‌رشته‌ای گروه پزشکی زیر نظر کمیسیون انجمن‌های علمی گروه پزشکی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی فعالیت می‌کند. این جایگاه حقوقی، انجمن را از نظر وظایف، حدود اختیارات، و نحوه نظارت، هم‌تراز سایر انجمن‌های علمی گروه پزشکی کشور )نظیر انجمن دندان‌پزشکان یا انجمن پزشکان عمومی( قرار می‌دهد؛ با این تفاوت که انجمن مامایی از منظر تاریخی، از قدیمی‌ترین تشکل‌های این حوزه محسوب می‌شود. لگو و آرم انجمن در اردیبهشت سال ۱۳۸۳ به ثبت رسید.
بر اساس اسناد رسمی انجمن، مجمع عمومی، هیئت‌مدیره، و بازرسان از ارکان اصلی اداره آن هستند و انتخابات هیئت‌مدیره و بازرسان به‌طور ادواری و با نظارت کمیسیون انجمن‌های علمی گروه پزشکی وزارت بهداشت برگزار می‌شود. انتخابات هیات مدیره انجمن بطور منظم هر چهار سال یکباربرگزار شده است. در سال‌های اخیر نیز فرایند تصویب اساسنامه جدید انجمن(از جمله مجمع عمومی فوق‌العاده سال ۱۴۰۵( در دستور کار قرار گرفته که نشان از تداوم بازنگری و به‌روزرسانی ساختار حاکمیتی انجمن، هم‌راستا با تحولات نظام سلامت کشور دارد.
از نظر گستره جغرافیایی، انجمن علمی مامایی ایران امروز ۱۹ شعبه در استانهایی همچون اصفهان، مشهد، کردستان، خوزستان، گلستان، قم، گیلان و اردبیل دارد. مهم‌ترین فعالیت این شعب، برگزاری دوره‌های آموزشی و سمینارها، رسیدگی به مسائل رفاهی اعضا، و انعکاس مسائل و مشکلات حرفه‌ای هر استان به دبیرخانه مرکزی انجمن بوده است.
۷. کارکردها و فعالیت‌های کنونی انجمن
انجمن علمی مامایی ایران، همسو با کارکردهای عمومیِ شناخته‌شده برای انجمن‌های علمی گروه پزشکی در ایران و جهان، در حال حاضر در چند حوزه اصلی فعال است:
- برگزاریهمایش‌ها و کنگره‌های علمی ملی، از جمله “کنگره ملی سلامت زنان و خانواده” که تاکنون چندین دوره از آن(از جمله پنجمین دوره) برگزار شده است.
- برگزاریدوره‌های بازآموزی و آموزش مداوم ویژه اعضا ( مانند دوره‌های آمادگی برای زایمان) با هدف به‌روزرسانی مستمر دانش و مهارت بالینی ماماهای عضو.
- مشارکتدر تدوین آیین‌نامه‌ها و بخشنامه‌های تخصصی مرتبط با حرفه مامایی، از جمله “آیین‌نامه تأسیس مرکز مشاوره و ارائه خدمات مامایی” و “آیین‌نامه شرایط علمی عضویت در هیئت‌مدیره انجمن‌های علمی گروه پزشکی”
- عضویتو نمایندگی در مجامع علمی بین‌المللی مرتبط با مامایی، هم‌راستا با فعالیت‌های کنفدراسیون بین‌المللی مامایی (ICM).
- برگزاریمنظم و سالانه بزرگداشت “روز جهانی ماما” ۱۵ اردیبهشت( برابر با ۵ می( در سراسر شعب کشور، با هدف قدردانی از خدمات ماماها و افزایش آگاهی عمومی درباره نقش این حرفه در سلامت مادر و نوزاد.
- انتشاراطلاعیه‌ها، دستورالعمل‌ها، و محتوای علمی-تخصصی از طریق وب‌سایت رسمی و کانال‌های ارتباطی انجمن برای اعضا در سراسر کشور.
۸. جمع‌بندی
تاریخچه انجمن علمی مامایی ایران را می‌توان در سه لایه به‌هم‌پیوسته خواند: نخست، سیر تحول آموزش رسمی مامایی در ایران که از سال ۱۲۹۸ آغاز شد و طی یک قرن، از یک برنامه آموزشیِ ضمیمه بیمارستان زنان به یک رشته دانشگاهی مستقل در نظام آموزش پزشکی کشور تبدیل گردید؛ دوم، سیر تحول تشکل‌های صنفی و علمی نماینده این حرفه که با “انجمن مامایی ایران” در حدود سال ۱۳۲۰ آغاز شد، تا تثبیت در شکل فعلی با عنوان انجمن علملی مامایی در سال ۱۳۸۲؛ و سوم، سیر تحول جایگاه رسمی و قانونی حرفه مامایی در نظام سلامت کشور که از استقلال اداره مامایی در سال ۱۳۷۴ آغاز شد و تاکنون با گسترش شعب استانی، برگزاری کنگره‌های ملی، و مشارکت در سیاست‌گذاری‌های تخصصی ادامه یافته است.
این سابقه نزدیک به یک قرن، انجمن علمی مامایی ایران را در زمره قدیمی‌ترین انجمن‌های علمی-تخصصی کشور و قدیمی‌ترین تشکل رسمی حوزه سلامت مادر و نوزاد در ایران ، قرار می‌دهد؛ جایگاهی که می‌تواند مبنای مناسبی برای تدوین گزارش‌های نهادی و راهبردی آتی این انجمن باشد.
Among the objectives of the Scientific Association of Midwifery of Iran are as follows:
- Expanding public confidence in the skills of midwives as an independent profession
- Sharing ideals, skills and professional information with members
- Support and care of midwives and midwifery service providers
- Leadership and management to advance the vision of the association
- Encouraging midwives to support women's active participation in childbirth and continuity of midwifery care
- Evaluation and promotion of the quality of midwifery education in the country
- Promotion of the scientific development of the midwifery profession
- Professional empowerment of members through the provision of scientific, educational, research and technological services based on existing standards
- Improving the scientific level of members in the field of women's health, midwifery and newborns
- Supporting the union and professional rights of all member midwives
- Development of communication network with midwives all over the country
- Development of a system of suggestions to improve the care of women, maternity and newborns
- Holding short-term and long-term educational courses (continuous midwifery education)
- Holding annual and quarterly workshops, seminars and conferences in order to improve the academic level of students, employees and faculty members of the university.
- Cooperating with the health system to implement the country's general health and population goals and policies
- Communication with international organizations and institutions
- Seeking support from national and international organizations and institutions to promote the profession of midwifery
- Reducing inequality in access to maternal and newborn services and professional inequalities
- Improving the level of community health literacy and increasing public awareness in the field of self-care, family health, women's, mothers' and babies' health, sexual health and reproductive health
- Cooperation with the Ministry of Health and other related institutions to improve and promote the centers providing mother and baby services
- Cooperation with the Ministry of Health in developing protocols and clinical guidelines related to maternal and newborn health and reproductive health
English 
Persian